|
ORHON YAZITLARI
Tarihî eserlerde bu şekilde bilgiler verilen Türk Runik harfli yazıtlar hakkında bilgi veren diğer bir kişi de N. Milesco'dur. Milesco, Rus çarı Aleksi Mihayloviç'in elçisi olarak 1675'te Çin İmparatoru K'ang Hsi'nin sarayına gitmek için Moskova'dan ayrılır ve bu seyahat sırasında günlük tutar (Constantin, 1985, s. 1). Constantin'in verdiği bilgiye göre Milesco, bu seyehat sırasında Yenisey nehrinin yukarı kısmındaki bazı yazılı taşlara ait kayıtlar tutmuştur:
"Krasnoyarsk halkı, Yenisey'e şerbetçi otu toplamağa çıkarlar. Yenisey, o adacıklar üzerinde gür bir şekilde doğar ve hızla akar. Nehir kıyısında dik bir kaya vardır. Kayanın üzerinde taşa kazılmış, bilinmeyen bir yazı ve yazının ortasında çapraz kazılmış, elinde âsâ ve bu türden başka şeyler bulunan insan figürleri vardır. Bunların kazıldığı yerde bir çukurun bulunduğu söylenir; fakat hiç kimse, buradaki yazının ne olduğunu ve kimler tarafından yazıldığını bilmez…" (Constantin, 1985, ss. 3-4).
Bu kayıttan yola çıkan Constantin, Milesco'nun bahsettiği yazıtın hangi yazıt olduğu konusunda şu görüşleri ileri sürer: S. U. Remezov'un da Yenisey yazıtlarını gördüğü ve bunları İsveçli bilginlere duyurduğu bilinmektedir (Bkz. Constantin, 1985, s. 1). Yenisey yazıtları, ilk olarak 1721 ve 1722 yılllarında Strahlenberg ve Messerschmıdt tarafından Yenisey nehrinin yukarı mecrasında bulunmuştur. Strahlenberg, İsveç'e döndükten sonra 1730 yılında Das Nord und Östliche Theil von Europa und Asia adlı önemli eserini yayımlamıştır. Bu eser, bilim dünyasında büyük ilgi uyandırmış; ancak Güney Sibirya'ya ilk bilimsel araştırma heyetleri 1887-1888 yıllarında gelebilmiştir. Bu yazıtlardaki yazının İskandinav runik yazısına benzemesinden dolayı Aspelin başkanlığında gelen ilk heyet, Finlandiya'dan yola çıkmıştır. Bu heyetler Yenisey'de yeni keşiflerin yanı sıra bulunmuş olan mezar taşlarındaki yazıtların kopyasını da yayımlamışlardır: Inscriptions de l'Iénisséi, recueilles et publiées par la Société finlandaise d'Archéologie, Helsingfors, 1889. Rus arkeolog Nikolay Mihayloviç Yadrintsev, 1889 yılında Moğolistan'da Orhun nehri çevresinde aynı yazıyla yazılmış iki büyük yazıtı keşfetmiştir: Anciens caractéres trouvés sur des pierres et des ornements au bord de l'Orkhon, 1890. Bu keşiflerden sonra A. O. Heikel başkanlığındaki ikinci Fin heyeti de Moğolistan'a gitmiş ve bulguları şu eserde yayımlamıştır: Inscriptions de l'Orkhon, recueillies par expédition finnoise 1890 et publiées par la Société finno-ougrienne, Helsingfors, 1892. Rus bilim heyeti içinde olan Alman asıllı Rus Türkolog W. Radloff da Orhun yazıtlarını araştırıp, kopyalarını atlas şeklinde yayımlamıştır: Atlas der Altertümer der Mongolei, Saint-Pétersbourg, 1892-1899. Bu şekilde ilk yayımları yapılan eski Türk Runik harfli yazıtlardan Költigin Yazıtı'nın Çince yüzünün okunmasıyla, yazıtların Türklere ait olduğu anlaşılmıştır. Bunun üzerine bilim adamları yazıyı çözmek için çalışmışlardır. Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen (1842-1927), bu yazıyı çözmüş ve bunu ilim âlemine 15 Aralık 1893'te Kopenhag'daki Danimarka Bilim ve Edebiyat Kraliyet Akademisi'nde duyurmuştur. W. Radloff da iki büyük yazıtın ilk tercümesini 19 Ocak 1894 tarihinde bitirmiş ve eserinin birinci ve ikinci kısımlarını yayımlamıştır: Die alttürkischen Inschriften der Mongolei, Erste, Zweite, Dritte Lieferung, St. Petersburg, 1894-1895. Radloff, eserinin birinci kısmında (Mart 1894) Koşo Tsaydam (Koscho-Zaidam) yazıtlarını yani Költigin ve Bilge Kağan yazıtlarının metnini, transkripsiyonunu ve Almanca çevirisini vermiştir. İkinci kısımda ise (Mayıs 1894) sözlük, dizin ve W.P. Wassiljew'in yaptığı Çince metin tercümesi yer almaktadır. Radloff, eserinin üçüncü kısmını da Ongin, Iche-As'chete, Ichi-Chanyn-Nor, Choito Tamir, Kara Balgassun gibi yazıtların yanı sıra yirmi kadar küçük yazıt hakkında bilgi vermiş, morfoloji, özel isimler, ekler ve yeni açıklamalar bölümleriyle birlikte yayımlamıştır. Ancak, bu eserler aceleyle yapıldığı için bir çok okuma yanlışı da bulunmaktadır. Radloff gibi aceleci davranmayan ve yazıtlarının yazısını çözdükten üç yıl sonra Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (= MSFOu V), Helsingfors, 1896. adlı eserini yayımlayan Thomsen, eserinin birinci bölümünde eski Türk runik alfabesi hakkında bilgi vermiş ve bu yazının kökeni hakkındaki görüşlerini açıklamıştır. Thomsen, eserinin ikinci bölümünde Çince kaynaklarda anlatılan Köktürk tarihini incelemiş, Költigin ve Bilge Kağan yazıtlarının transkripsiyonunu ve Fransızca tercümesini verdikten sonra Türkçe sözcükler ve gramar dizinini de vermiştir. Ayrıca eserde Költigin yazıtının Çince yüzünün E. H. Parker tarafından yapılan tercümesi de yer almaktadır. Alman W. Bang'ın da Köktürk yazıtları ile ilgili olarak çeşitli araştırmaları bulunmaktadır: Über die köktürkischen Inschrift aus der Südseite des Kültägin Denkmals, Leipzig, 1896; "Zu den köktürkischen Inschriften der Mongolei", T'oung-Pao, 1896, ss. 325-348; "Köktürkisches", WZKM, 1897, ss. 198-200; "Zu den Köktürkischen Inschriften", T'oung-Pao, 1898, ss. 117-141. Radloff, 1897 yılında Die alttürkischen Inschriften der Mongolei, Neue Folge, St. Petersburg, 1897., adlı yeni eserini yayımladı. Bu eserde Köktürk yazıtlarının kısa bir gramerinin yanı sıra Bilge Kağan yazıtının metni ve sözlüğü ile W. Barthold'un yazıtların tarihî önemi ile ilgili bir yazısı da bulunmaktadır. 1899 yılında Költigin Yazıtı ile ilgili önemli bir çalışma olan P. M. Melıoranskıy'nin doktora tezi yayımlandı: Pamyatnik v' çest' Kyul-Tegina, S. Peterburg', 1899. Aynı yıl içinde W. Radloff, Tunyukuk yazıtının metnini, transkripsiyonunu ve Almanca çevirisini yayımlamıştır: Die alttürkischen Inschriften der Mongolei, Zweite Folge, St. Petersburg, 1899. Radloff'un bu eserinde F. Hirth'in "Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk" ve W. Barthold'un "Die alttürkischen Inschriften und die arabischen Quellen" adlı makaleleri de yayımlanmıştır. Köktürk yazıtlarında görülen ve yine Türkçenin genel sorunu olan kapalı e sesi sorunuyla ilgili olarak Karl Foy'un önemli makalesi de 1900 yılında yayımlanmıştır: "Türkische Vocalstudien, besonders das Köktürkische und Osmanische betreffend", MSOS, III, 1900, ss. 180-215. Bu sorunla ilgili önemli bir yazı da Macar Türkolog Julius Németh tarafından 1939 yılında yayımlanmıştır: "Zur Kenntnis des geschlossenen e im Türkischen", KcSA, I, 1939. Thomsen de kapalı e sorunuyla ilgili olarak 1913 yılında "Une lettre meconnue des inscriptions de l'Iennisei", JSFOu, XV, 1913, adlı çalışmasını yayımladı. Thomsen, yine yazıtlarda tespit ettiği düzeltmeleri de 1916 yılında Turcica. Études concernant l'İnterpréation des inscriptions turques de la Mongolie et de la Sibérie, (=MSFOu XXXVII), Helsingfors, 1916., adlı eserinde yayımladı. Thomsen'in yine yazıtlarla ilgili bir diğer önemli çalışması da 1922 yılında yayımlanmıştır: "Gammeltyrkiske inskrifter fra Mongoliet i oversættelse og med indledning", Samlede Afhandlinger, III, København, 1922, ss. 415-516. (Alm. "Alttürkische Inschriften aus der Mongolei", ZDMG, Neue Folge, c. 3, 1924, ss. 121-175. Köktürk yazıtları ile ilgili ilk çalışmalar bu şekilde yapıldıktan sonra yazıtların sahibi Osmanlı Devleti'nde de çeşitli toparlama çalışmalar yapılmıştır. İlk yazıları Şemsettin Sami yazdıktan sonra, Radloff ve Thomsen'in çalışmalarından yola çıkan Necip Asım (Yazıksız) Osmanlı Devleti zamanındaki yazıtlarla ilgili ilk çalışmayı yapmıştır. Necip Asım'ın eski yazıyla yazdığı çalışmasında yazıtların transkripsiyonu ve tercümesi bulunmaktadır: Orhun Abideleri, İstanbul, (1340-41). 1932 yılında Martti Räsänen, Türkçe ünlü uyumu ve özellikle de üçüncü tekil iyelik eki ile ilgili önemli makalesini yayımlamıştır: "Baiträge zur Frage der türkischen Vokalharmonie", JSFOu, XV, 1932. Türkiye'de Ragıp Hulusi Özdem "Moğolistan'daki Türkçe Kitabeler" (1935) ve Tarhan Toker "Göktürk Yazıtları" (1938) adlı çalışmalarını yayımladılar. Türkiye'de hâlâ önemini koruyan çalışmalardan birini de Hüseyin Namık Orkun yayımlamıştır: Eski Türk Yazıtları, I-IV, İstanbul, 1936-1941. Orkun, bu eserini dört cilde ayırmıştır. Birinci ciltte Kültigin ve Bilge Kağan, Karabalgasun, Tonyukuk, Ongin, İhe Hüşötü ve Suci yazıtlarını yayımlamıştır. Orkun, ikinci ciltte runik alfabe, fonetik inceleme ve Bilge Kağan ve Karabalgasun yazıtlarının Çince kısımları, Turfan'da bulunmuş yazıt ve el yazmaları, Irk Bitig, Hoytu Tamir, İhe Ashete, Talas gibi yazıtlar ve eski Türk runik harfli metinleri incelemiştir. Üçüncü ciltte Yenisey yazıtlarını inceleyen Orkun, dördüncü ciltte de eski Türk yazıtları ile ilgili notlar ve sözlük kısmını yayımlamıştır. Eski Türkçe alanında ilk ve temel gramer kitabı, Alman Türkolog Annemarie von Gabaın tarafından 1941 yılında yayımlanmıştır: Alttürkische Grammatik, Leipzig, 1941. Bu gramer kitabında Gabaın, eski Türk runik harfli metinlerin yanı sıra Eski Uygurca metinlerin gramerini de ortaya koymuştur. Bu gramer bugünde Eski Türkçe'nin en önemli grameri olma özelliğini korumaktadır. 1951 ve 1952 yıllarında çok önemli iki kitap Rus Türkolog Sergey Yefimoviç Malov tarafından yayımlanmıştır: Pamyatniki drevnetyurkskoy pis'mennosti, Moskva-Leningrad, 1951.; Yeniseyskaya pis'mennost' tyurkov, Moskva, 1952. Malov, 1951 yılında yayımladığı Pamyatniki drevnetyurkskoy pis'mennosti, adlı kitabında Kültigin, Tonyukuk, Talas, Suci, Irk Bitig gibi eski Türk Runik harfli metinlerin yanı sıra sonraki yüzyıllara ait Kutadgu Bilig gibi Türkçe metinleri de yayımlamıştır. Malov, Yeniseyskaya pis'mennost' tyurkov adlı eserinde de Radloff, Malov ve S. V. Kiselev'in yayımladıkları Yenisey yazıtlarının metinlerini, transkripsiyonunu ve tercümesini sözlüğüyle birlikte yayımlamıştır. 1952 yılında Eski Türkçe'deki ünlü uyumu ve kapalı e sesi ile ilgili iki önemli çalışma daha yayımlandı. A. Von Gabain tarafından yazılan Zur Geschihten der türkischen Vokalharmonie" ve Alessio Bombaci tarafından yazılan "Probleme der historischen Lautlehre der türkischen Sprache" (UAJb, XXIV) adlı makaleler o dönem için büyük yenilikler getiren çalışmalardı. Bu yıllarda da Türkiye'de özellikle Osman Nedim Tuna'nın ve Ahmet Caferoğlu'nun çalışmalarını görmekteyiz. Tuna, Köktürk yazıtlarıyla ilgili bugün de kullanılan önemli makalelerini bu yıllarda yayımlamıştır: "Bazı İmla Gelenekleri", TDAY-B, 1957; "Köktürk Yazıtlarında ‘ölüm' Kavramı ile İlgili Kelimeler ve ‘kergek bol-‘ Deyiminin İzahı", Bilimsel Bildiriler, TDK, 1960. Ahmet Caferoğlu da 1958 yılında yayımladığı Türk Dili Tarihi adlı eserinin birinci cildinde eski Türk Runik harfli metinleri ve Eski Türkçe'yi incelemiştir. Köktürk yazıtları ile ilgili önemli çalışmalara imza atacak olan Türkolog Talat Tekin de 1957 yılında Köktürk yazıtları ile ilgili ilk çalışmasını yayımlamıştır: "Köktürk Yazıtlarındaki Deyimler Üzerine", I-II, Türk Dili, c. 6, 1957, ss. 372-374, 423-426. 1958 yılında Köktürklerin tarihi ve kültürü hakkında çok önemli bilgiler veren ve hâlâ bugün de başucu kaynağı olan bir eser yayımlandı. Bu eser Köktürkler hakkında en önemli bilgileri veren Çin yıllıklarının taranması sonucu ortaya konulmuştur. Liu Mau-Tsai'nin hazırladığı bu eser, Köktürk tarihi hakkında bilgi veren en önemli eserdir: Die chinesichen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken (T'u-küe), Wiesbaden, 1958. 1959 yılında S. E. Malov'un yazıtlarla ilgili üçüncü önemli eseri yayımlandı: Pamyatniki drevnetyurskoy pis'mennosti mongolii i kirgizii, Moskva-Leningrad, 1959. Malov, bu eserinde yine önemli yazıtları incelemiş ve yeni yorum ve açıklamalar getirmiştir. Orhun ve Yenisey yazıtlarının diline dair önemli bir eser de yine Rusya'da yayımlandı. 1960 yılında V. M. Nasilov tarafından yayımlanan bu eser de dönemine göre önemli bir eser olmuştur: Yazık orhono-yeniseyskih pamyatnikov, Moskva, 1960. Tonyukuk yazıtı ile ilgili önemli bir çalışma da 1961 yılında Paris'te René Giraud tarafından yayımlandı: L'inscription de Baïn Tsokto, Paris, 1961. Giraud, kitabının ismini Tonyukuk olarak değil, yazıtın bulunduğu yerin adı olan Bayan Tsokto adını vermiştir. Tonyukuk yazıtı ilk olarak tam metin, tercüme, sözlük ve açıklamalar şeklinde Giraud'un bu eserinde yayımlanmıştır. Bozkır kavimleri ve özellikle de Eski Türkler üzerine çalışmalar yapan tarihçi K. Czeglédy'nin Köktürk dönemine ait yer, şahıs, kavim adları ile ilgili çalışmaları vardır. Bunlardan biri 1962 yılında yayımlanan makalesidir: "Co?ay-Quzï, Qara-Qum, Kök-Öng", AOH, c. 15, s. 1-3, 1962, ss. 55-69. Yazıtlarla ilgili araştırmalarını sadece dil yönünden değil, arkeolojik yönden de devam ettiren ve Moğolistan'da yeni Türk yazıtlarının bulunmasını sağlayan Rus Türkolog S. G. Klyaştornıy'nin çok önemli araştırması 1964 yılında Moskova'da yayımlandı: Drevnetyurkskiye runiçeskiye pamyatniki kak istoçnik po istorii Sredney Azii, Moskva, 1964. 1965 yılında Poeziya Tyurkov VI-VIII vekov, adlı eseri yayımlayan I. V. Stebleva, Kağanlık yazıtları ile Yenisey yazıtlarının manzum şekilde yazıldığını ileri süren araştırmasını yayımlamıştır. Her ne kadar bugün kabul edilmemiş bir görüşü anlatan eser olarak anılıyor olsa da, eser, döneminde yazıtları farklı bir bakış açısı ile incelemesi açısından önem taşımıştır. 1966 yılında Bilge Kağan yazıtı ile ilgili yeni bir araştırma daha yayımlanmıştır. G. Aydarov tarafından yayımlanan bu eser de yazıtların daha doğru okunabilmesine katkı sağlamıştır: Yazık orhonskogo pamyatnika Bilge-kagana, Alma-Ata, 1966. Aydarov, 1971 yılında da yine Köktürk yazıtlarının dili ilgili ikinci kitabını yayımlamıştır: Yazık orhonskih pamyatnikov drevnetyurkskoy pis'mennosti VIII veka, Alma-Ata, 1971. Yazıtların bulunduğu coğrafyanın insanları olan Moğol bilim adamlarının da Türk yazıtları hakkında çalışmaları olmuştur. Özellikle B. Rinçen'in yapmış olduğu araştırmalarla Moğolistan Türkolojisi gelişmiştir. Özellikle onun 1968 yılında yayımladığı ve bugün hâlâ önemini koruyan Mongol nutag dah' hadnı biçees, gerelt höşöönii züil, Corpus scriptorum Mongolorum, Ulaanbaatar., adlı eser, Moğolistan'da yayımlanan en önemli atlaslardan birisidir. Bu atlasta Moğolistan'da bulunan tarih ve kültür eserleri hakkında bilgi verilirken, Türk eserleri de ihmal edilmemiştir. Rinçen'in bu atlası ileride değineceğimiz üzere Moğolistan'da yapılan atlas çalışmalarında başucu kaynağı olarak kullanılan bir eserdir. Bu yıllarda Türkiye'de de yazıtlar üzerine yapılan araştırmaların sayısı artmaya başlamıştır. İlk olarak Talat Tekin'in Amerika'da hazırladığı doktora tezi 1968 yılında yayımlanmıştır: A Grammar of Orkhon Turkic, Indiana University Publications, Uralic and Altaic Series, Volume 69, Bloomington, 1968. İngilizce olarak yayımlanan bu kitapta Kültigin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongin ve Küli Çor yazıtlarının okunuşu ve İngilizce çevirisi ile sözlüğü hazırlanmıştır. Uzun yıllar bu alandaki en önemli eserlerden kabul edilen bu eserin, düzeltilmiş ve genişletilmiş şekli de Türkçe olarak 2003 yılında Orhon Türkçesi Grameri adıyla Türkiye'de yayımlanmıştır. Ali Kemal Meram tarafından 1968 yılında yayımlanan İlk Türk Devleti ve Yazılı Türk Anıtları, 1968, ve Kayahan Erimer tarafından yayımlanan Eski Türkçe, Göktürk ve Uygur Yazı Dili, 1969 adlı eserler de bu dönemde Türkiye'de yapılan çalışmalardır. Yine 1970 yılında Prof. Dr. Muharrem Ergin tarafından yayımlanan Orhun Abideleri, 1970, adlı eser hâlâ önemini korumakta ve üniversitelerde ders kitabı olarak okutulmaktadır. Ünlü İngiliz Türkolog S. G. Clauson da bu dönemde runik alfabe ve Tonyukuk yazıtıyla ilgili önemli görüşlerini açıklayan makalelerini 1970 ve 1971 yılında yayımlamıştır: "The Origin of The Turkish Runic Alphabet", AOH, 32, 1970, ss. 51-76.; "Some Notes on the Inscription of Toñuquq", Studia Turcica, Budapest, 1971, ss. 125-132. Köktürk yazıtlarındaki tarihlendirme sorunu ile ilgili çok önemli bir eser Louis Bazin tarafından 1974 yılında yayımlanmıştır. Bu eser sayesinde yazıtlarda verilen tarihlerin doğru bir şekilde meydana çıkarılması sağlanmıştır: Les calendriers turcs ancients et médiévaux, Université de Lille III, 1974. Even Hovdhaugen adlı Norveçli dilbilimci, Kültigin ve Bilge Kağan yazıtlarının aynı ve farklı bölümlerini inceleyen makalesini 1974 yılında yayımladı: "The Relationship Between the Two Orkhon Inscriptions", Acta Orientalia, XXXVI, 1974. Türkiye'de Semih Tezcan'ın yayımladığı makaleler de önemlidir. Soğdca Bugut yazıtını Saadet Çağatay ile birlikte yayımlayan Tezcan, Tonyukuk yazıtındaki bazı okuma yanlışlarını düzeltme yolunda görüşlerini açıklamıştır: "Köktürk Tarihinin Çok Önemli Bir Belgesi: Sogutca Bugut Yazıtı", TDAY-B, 1975-1976, ss. 245-252 (S. Çağatay ile birlikte).; "Tonyukuk Yazıtında Birkaç Düzeltme", TDAY-B 1975-1976, Ankara, 1976, ss. 173-181. Eski Türkçe'nin gramer sorunları ile ilgili çok önemli makaleleri yayımlayan Marcel Erdal, 2005 yılında da Eski Türkçe'nin gramerini yayımlayacaktır. 1978'li yıllarda gramerle ilgili sorunlar üzerinde duran Erdal'ın bu yıllardaki makaleleri şunlardır: "Irk Bitig Üzerine Yeni Notlar", TDAY-B, 1977, (1978), ss. 87-119; "Die Konverb- und Aoristendungen des Alttürkischen", UAJb, 51, 1979, ss. 104-126.; "Die Morphemfuge im Alttürkischen", WZKM, 71, 1979, ss. 83-114. Erdal'ın Eski Türkçe metinlerin tarihsel sınıflandırma yapılabilmesi için gereken özelliklerle ilgili makalesi da Türkoloji açısından önemlidir: "The chronological classification of Old Turkish texts", CAJ, 23, 1979, ss. 151-175. 1980 yılında A. N. Kononov tarafından Eski Türkçe'nin grameri yayımlandı. Kononov, kendinden önce yapılan çalışmaları da gözden geçirerek gramerini hazırlamıştır: Grammatika yazıka tyurkskih runiçeskih pamyatnikov VII-X vv., Leningrad, 1980. 1982 yılında da Özbekistan'da G. Abdurahmanov ve A. Rüstemov tarafından Eski Türkçe ile ilgili bir araştırma daha yayımlanmıştır: Kadimgi Türkiy Til, Taşkent, 1982. 1988 yılında Türk Dil Kurumu yayınları arasından Talat Tekin'in Orhon Yazıtları, TDK Yayınları, Ankara, adlı önemli çalışması yayımlandı. Bu çalışmada Tekin, runik alfabe üzerinde durmuş; daha sonra da Költigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarının transkripsiyonunu ve çevirisini hazırlamıştır. Eserin sonunda da yazıtların sözvarlığını kapsayan sözlük yayımlanmıştır. Bu eser, 2006 yılında gözden geçirilmiş olarak TDK yayınları arasında tekrar yayımlanmıştır. Tekin, 1994 yılında da Tonyukuk yazıtını tek olarak yeniden yayımlamıştır: Tunyukuk Yazıtı, Simurg-Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 5, Ankara, 1994. Çalışmalarına devam eden Tekin, popüler yayın olarak yine Költigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarıyla ilgili küçük boy kitabını 2003 yılında yayımlamıştır: Orhon Yazıtları, Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk, Yıldız Dil ve Edebiyat 1, İstanbul, 2003. S. Ya. Bayçorov, Avrupa'daki Türk Runik harfli metinleri içeren korpusunu 1989 yılında yayımlamıştır. Drevnetyurkskiye runiçeskiye pamyatniki Yevropı adlı eser Muvaffak Duranlı tarafından Avrupa'nın Eski Türk Runik Abideleri adı ile Türkçeye çevrilerek 1996 yılında yayımlanmıştır. Moğol Türkologlardan L. Bold tarafından 1990 yılında yayımlanan BNMAU-ın Nuag dah' hadnı biçees (türeg biçgiin dursgal) I, Ulaanbaatar, 1990., "Moğolistan'da Bulunan Taş Yazıtlar (Türk Yazısı Anıtları) I" adlı eser, Moğolistan'da bulunan Türk yazıtları üzerine hazırlanmıştır. Bold, bu eserinde Moğolistan'da bulunan Türk yazıtlarının tanıtmasını yapmıştır. Eserde, yazıtların yazı çevrimleri bulunmamakta, sadece yazıtların kimler tarafından bulunduğu, hangi döneme ait olduğu ve içerikleri hakkında bilgiler yer almaktadır. Bazı yazıtların da resimleri ve çizimleri de bulunmaktadır. Bold'un bu eserinde Moğolistan'da bulunan 38 Türk yazıtı hakkında bilgi verilmiştir. Bold'un eserinde bilgi verdiği yazıtlar şunlardır: Açit Nuur Yazıtı, Ar Hanan Yazıtı, Biger Yazıtı, Bilge (Mogilyan Xaan) Kağan Yazıtı, Çoir Yazıtı, Darvi Yazıtı, Doloodo Yazıtı, Gurvaljin Uul Yazıtı, Gurvan Mandal Yazıtı, İx Xanui Nuur Yazıtı, Kül Tegin Yazıtı, Kül-Çurt Yazıtı, Moyun-Çur Yazıtı, Mutrın Temdeg Yazıtı, Nogoon Nuur Yazıtı, Nomın Barintagiin Teeg Deerx Yazıtı, Ongiin Yazıtı, Oryuk Xad Yazıtı, Övör Dörölj Yazıtı, Övörxangain Yazıtı, Raşaan Xadnı Yazıtı, Süüji Yazıtı, Taixar Çuluu Yazıtı, Tariat Yazıtı, Tes Yazıtı, Tevşi Yazıtı, Tonyukuk Yazıtı, Tömör Tsorg Yazıtı, Tsaxir Yazıtı, Tsenxer Mandal Yazıtı, Xanan Xad Yazıtı, Xangidai Xad Yazıtı, Xar Balgas I Yazıtı, Xar Balgas II Yazıtı, Xöl Asgat Yazıtı, Xutag Uul Yazıtı, Zooson Deerx Yazıtı, Züriin Ovoo Yazıtı. Bold, 2000 yılında yayımladığı yukarıdaki eserin ikinci cildi olan Orxon biçgiin dursgal II, adlı eserde bazı Türk yazıtlarının transkripsiyonu ve Moğolca tercümesini vermiştir. Eserde yer alan yazıtların epigrafik belgelemesinin yapılmış olması, o yazıtları görme şansı olmayan Türkologlar açısından çok faydalıdır (Bkz. Gül, 2005). Marcel Erdal, 1991 yılında Eski Türkçe'deki kelime yapımı ile ilgili çok önemli araştırmasını yayımladı: Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to The Lexicon, I, II, Wiesbaden, 1991. Tezcan, bu muhteşem eserinin yanı sıra 90'lı yıllarda yine çalışmalara devam etti. Yayımladığı makalelerde Eski Türkçedeki gramer ve okuma sorunları ile ilgili görüşlerini açıkladı: "Zum alttürkischen Vokalsystem", R. E. Emmerick et al. (eds.), Turfan, Khotan und Dunhuang. Vorträge der Tagung ‘Annemarie v. Gabain und die Turfanforschung', Berlin, 1996, ss. 67-82.; "Further notes on the Irk Bitig", TL, 1-1, 1997, ss. 63-100; "Eine unbekannte Jenissei-Inschrift aus der Adrianov? Kollektion", Bahşi Ögdisi. Festschrift für Klaus Röhrborn anläßlich seines 60. Geburstags, Freiburg-Istanbul, 1998, ss. 83-96; "Old Turkic", Lars Johanson und Eva Agnes Csató (Hrsg.), Turkic Languages, London, Routledge, 1998, ss. 138-157. 1997 yılında daha çok Eski Türkçe terminoloji üzerine yaptığı çalışmalarla tanıdığımız Volker Rybatzki tarafından Tonyukuk yazıtı ile ilgili yeni bir eser yayımlandı. Rybatzki, bu eserinde yeni okuma denemelerinde bulunmuştur: Die Tonyuquq-Inschrift, Szeged, 1997. 1997 yılında Yenisey yazıtları ile ilgili önemli bir çalışma da İ. G. Kormuşin tarafından yayımlandı: Tyurkskie yeniseyskie epitafii-teksti i issledovaniya, Moskva, 1997. Dilbilimci Doğan Aksan, Türkçenin tarihî dönemlerinden yola çıkarak Türkçenin sözvarlığını inceledi ve 1996 yılında önemli bir araştırma yayımladı: Türkçenin Sözvarlığı, Ankara, 1996. Çalışmalarına devam eden Aksan, Eski Türkçe yazıtları inceleyerek Eski Türkçe'nin sözvarlığı üzerine önemli bir araştırmayı da 2000 yılında yayımladı: En Eski Türkçenin İzlerinde. Orhon ve Yenisey Yazıtları Üzerinde Sözcükbilim, Anlambilim ve Biçembilim İncelemelerinin Aydınlattığı Gerçekler, Simurg, Ankara, 2000. Sema Barutcu-Özönder'in Köktürk dönemi Türk dili ve Türk kültürü konularında önemli çalışmaları vardır. "Yenisey Kitabeleri ve Yer Sular", Journal of Turkish Studies, 22, 1998: 171-184; "Türkler Ne Zaman Bir Millet idi? I. Ortak Bir Köken Mitleri Vardı: Bir Dişi-kurttan Türemişlerdi" Kök Araştırmalar, I/2, Güz 1999: 65-92.; "Eski Türk Çağı Kaya Yazıtları: I. Örük Yazıtı, II. Hangiday Yazıtı, III. Arhanan Yazıtı", Kök Araştırmalar, Cilt II, sayı 1, Bahar 2000: 121-133.; "Eski Türklerde Dil ve Edebiyat", Türkler, cilt III, Ankara, 2002: 481-501. Moğolistan'da yazıtlar dışındaki Türk anıtları üzerine yapılan araştırmalar da Türk kültür tarihi araştırıcıları için çok önemlidir. Moğol arkeolog Dovdoin Bayar'ın 1997 yılında yayımladığı Mongolın töv nutag dah' türegiin hün çuluu, Ulaanbaatar, 1997. "Moğolistan'daki Türk İnsan Heykelleri" adlı kitap, bu duruma bir örnektir (Bkz. Gül, 2003). Bu kitapta Bayar, Moğolistan'da Türklere ait olan bütün heykelleri incelemiş, heykellerin özelliklerini göstermiş ve çizimlerini hazırlamıştır. D. Bayar'ın hazırlamış olduğu eser, Moğolistan'da bulunan, üzerinde yazı olmayan Türk heykellerini konu etmektedir. Bu insan heykelleri, Köktürk tarihi ve kültürü hakkında bize geniş bilgiler vermektedir. Moğolistan'da hazırlanan Mongol nutag dax' tüüx soyolın dursgal (1999), Ulaanbaatar. adlı eser, Moğolistan'da bulunan tarihî ve kültürel eserlerin bulunduğu bir atlastır (Bkz. Gül 2006). Bu atlasta Hun, Köktürk ve Uygur dönemleri ile alâkalı yazıt, heykel, kaya resimleri, arkeolojik buluntuların yanı sıra şehirler ve kurganlar hakkında da bilgi verilmektedir. Özellikle Köktürk dönemine ait olduğu düşünülen kaya resimlerinin baskıları mükemmel düzeydedir. Yazıtlar bölümünde eski Türk runik alfabeli yazıtlar da incelenmiştir. Bu bölümde yer alan Türk yazıtları şunlardır: Ar Hanan Yazıtı (s. 203), Açit Nuur Yazıtı (s. 204), Biger Yazıtı (s. 205), Bilge Han Heykelleri (s. 205), Bugat (Bugut) Yazıtı (s. 206), Gurvaljin Uul Yazıtı (s. 207), Gurvan Mandal Yazıtı (s. 207), Doloodoin Yazıtı (s. 209), Doloodoin Xöşöö Uygur Yazıtı (s. 210), Züriin Ovoo Yazıtı (s. 211), İx Biçig Yazıtı (s. 212), İx Xanui Nur Yazıtı (s.212), İx Xöşööt (Külçor) Yazıtı (s. 213), Kültegin Yazıtı (s. 214), Kültegin Kaplumbağa Yazıtı (s. 215), Kültegin Heykelleri (s. 215), Mogilyan/Bilge Han Yazıt (s. 217), Moyun-Çur Yazıtı (s. 218), Mutrın Temdeg Yazıtı (s. 219), Nogoon Nuur Yazıtı (s. 220), Olon Nuurın Öçüüxen Yazıtı (s. 220), Ongii Yazıtı (s. 220), Övörxangai Yazıtı (s. 221), Raşaan Xadnı Yazıtı (s. 221), Taixir Çuluu Yazıtı (s. 224), Tariat Yazıtı (s. 225), Tonyukuk Yazıtı (s. 225), Tonyukuk Heykelleri (s. 226), Tömör Tsorg Yazıtı (s. 228), Tevş Yazıtı (s. 228), Tes Yazıtı (s. 229), Süüjiin Davaa Yazıtı (s. 231), Xanan Xad Yazıtı (s. 231), Xar Balgas I, II Yazıtları (s. 232), Xöl Asgat Yazıtı (s. 237), Tsenxermandal Yazıtı (s. 241), Çoyr Yazıtı (s. 243), Ereen Xarganat Yazıtı (s. 244). Türk Dil Kurumu'nun 1995-2004 yılları arasında yürüttüğü "Göktürk (Runik) Yazılı Belge, Yazıt ve Anıtların Albümü Projesi" kapsamında iki albüm İsmail DOĞAN tarafından hazırlanmış ve yayımlanmıştır: DOĞAN, İsmail (2000). Kafkasya'daki Göktürk (Runik) İşaretli Yazıtlar, Ankara: TDK Yay.; DOĞAN, İsmail (2002). Doğu Avrupa'daki Göktürk (Runik) İşaretli Yazıtlar, Ankara: TDK Yay. Bu iki albümle DOĞAN, Kafkasya ve Doğu Avrupa'da bulunan Göktürk yazılı belge, yazıt ve anıtların fotoğraflarını bir albümde toplayarak henüz okunmamış yazıların okunabilmesi ve okunmasında tereddüt edilen yazılar için yeni yorumlar yapma imkânını sağlamıştır. Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı (TİKA)'nın yürüttüğü MOTAP projesi çerçevesinde Osman Fikri Sertkaya, Tsendiin Battulga ve Cengiz Alyılmaz tarafından hazırlanan ve 2001 yılında yayımlanan Moğolistandaki Türk Anıtları Projesi Albümü de yukarıdaki atlasta olduğu gibi Moğolistan'da bulunan bazı Türk yazıtları hakkında bilgi verilmiştir. Eser, Türkiye'de yayımlanan ilk katalog çalışmalarından biri olduğu için bazı eksikleri olsa da Türkoloji'deki çok önemli bir boşluğu doldurmuştur. Köktürk yazıtlarının okuma denemeleri ile ilgili en son çalışma Árpád Berta tarafından 2004 yılında yayımlandı. Berta, bu çalışmasında Bilge Kağan, Költigin, Tonyukuk gibi büyük yazıtların yanı sıra bazı küçük yazıtları da okumuştur. Kendinden önce yapılan bütün çalışmaları inceleyen Berta, farklı okumaları da dipnotlarda göstermiştir: Szavalmat jól halljátok, Jatepress, Szeged, 2004. Cengiz Alyılmaz, 2005 yılında Orhun Yazıtlarının Bugünkü Durumu. adlı eserini yayımlamıştır. Bu eserde de Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk yazıtlarının epigrafik belgelemesi verilmiştir. Osman Fikri Sertkaya ve Rysbek Alimov, eski Türklerdeki paralar konusunda çeşitli araştırmacılar tarafından yayımlanmış önemli 16 makaleyi içeren bir eser yayımlamışlardır: Eski Türklerde Para, Ötüken, İstanbul, 2006. Bu eserde de özellikle Türk runik alfabeli paralar ile ilgili makaleler, konumuz açısından önemlidir. Moğolistan Türkolojisinin genç isimlerinden Ts. Battulga, Moğolistan'da yer alan küçük çaplı runik yazıtlarla ilgili eserini 2006 yılında yayımlamıştır: Mongolın Runi Biçgiin Dursgaluud. (Ts. Battulga), Corpus Scriptorum, Tomus 1, Ulaanbaatar, 2005, 214 ss+70 fotoğraf" (Bkz Gül, 2006). Erhan Aydın, 2008 yılında Runik harfli Türkçe metinlerle ilgili yapılan çalışmaların kaynakçasını yayımlamıştır: Türk Runik Kaynakçası. Çorum, 2008: KaraM Yayınları. 2009 yılında Runik harfli metinlerle ilgili çok önemli bir çalışma daha yayımlanmıştır. Hatice Şirin User tarafından hazırlanan çalışma, runik harfli metinlerin sözvarlığı üzerine yapılmış çok faydalı bir eserdir: Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları, Söz Varlığı İncelemesi, Konya: Kömen Yayınları. Orhon yazıtları ile ilgili çalışmalar sadece yukarıda bahsettiklerimizle sınırlı değildir. Söz edilmesi gereken daha bir çok çalışma vardır. Ancak, burada Orhon yazıtları ve yazıldıkları dönemin Türkçesi ile ilgili önemli çalışmaların tarihî gelişiminden kısaca bahsedilmiştir. Bülent GÜLKaynaklar: |
|||||||
|
|||||||
Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü |
|||||||
